PFAS in grond: wanneer is een aanvullende verklaring nodig?
Alles over PFAS-onderzoek, het Handelingskader, de MVB en wanneer de standaard partijkeuring niet meer volstaat.
Gepubliceerd: mei 2026 | Leestijd: ca. 10 minuten | Regelgeving: Handelingskader PFAS 2023, Rbk 2022, Bal
Direct antwoord:
PFAS is een niet-genormeerde stof in de Regeling bodemkwaliteit 2022. De toepassingsnormen volgen uit het Handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie (versie december 2023). Een aanvullende of aparte PFAS-verklaring bestaat formeel niet: de PFAS-gegevens worden opgenomen in de bestaande milieuverklaring bodemkwaliteit (MVB). U heeft PFAS-analyses nodig en deze moeten op de MVB worden vermeld als:
Uw locatie verdacht is voor een PFAS-puntbron,
De bodemkwaliteitskaart geen PFAS-data bevat of de zone is uitgesloten, of
De PFAS-gehalten boven de toepassingsnorm liggen voor het doelgebied.
Defenitie PFAS: poly- en perfluoralkylstoffen. PFAS zijn de afgelopen jaren uitgegroeid tot een van de meest bepalende factoren bij grondverzet in Nederland. Vrijwel de volledige Nederlandse bovengrond is diffuus belast met PFAS. Tegelijk zijn er regio's met structureel hogere PFAS-belasting als gevolg van industriële puntbronnen. De combinatie van een diffuus aanwezige verontreiniging, strenge toepassingsnormen voor gevoelige functies en sterk wisselend lokaal beleid maakt het onderwerp complex.
1) Wat zijn PFAS en waarom zijn ze relevant bij grondverzet?
PFAS is een verzamelnaam voor meer dan 6.000 synthetische stoffen die al decennia worden gebruikt vanwege hun brand-, water- en vuilafstotende eigenschappen. De bekendste zijn PFOS (perfluoroctaansulfonaat), PFOA (perfluoroctaanzuur) en GenX (HFPO-DA). Ze worden gebruikt in blusschuim, coatings, kleding, pannen en cosmetica.
Het kenmerkende probleem van PFAS is de combinatie van drie eigenschappen: ze zijn persistent (breken niet of nauwelijks af), mobiel (verplaatsen zich makkelijk via grond en water) en bioaccumulerend (hopen zich op in organismen). In de uitvoeringspraktijk leidt dit ertoe dat PFAS in vrijwel de gehele Nederlandse bovengrond wordt aangetroffen, ook op locaties zonder bekende puntbron.
2) Het Handelingskader: de basis voor PFAS bij grondverzet
Het Handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie (december 2023) is het centrale beleidsdocument dat de toepassingsnormen voor PFAS beschrijft. Het Handelingskader werkt als invulling van de zorgplicht uit artikel 2.11 van het Bal.
Het stand-still-principe
Het centrale uitgangspunt van het Handelingskader is het stand-still-principe: de toepassing van PFAS-houdende grond mag de kwaliteit van de bodem, het grondwater en het oppervlaktewater op de toepassingslocatie niet verslechteren. Dit betekent praktisch dat de PFAS-gehalten in de toe te passen grond niet hoger mogen zijn dan de PFAS-gehalten in de ontvangende bodem, tenzij de generieke toepassingsnormen dit toestaan.
De generieke toepassingsnormen (landelijk)
De generieke toepassingsnormen uit het Handelingskader gelden in heel Nederland, tenzij een gemeente of waterschap gebiedsspecifieke normen heeft vastgesteld die afwijken. Onderstaande tabel toont de generieke normen per bodemfunctieklasse.
Bodemfunctieklasse | PFOA max. | Overige PFAS max. | Toelichting |
Landbouw/natuur | < bepalingsgrens 0,1 µg/kg ds* | < bepalingsgrens 0,1 µg/kg ds* | Lokale achtergrondwaarde indien hoger |
Wonen | ≤ 7,0 µg/kg ds | ≤ 3,0 µg/kg ds per stof | Stand-still en geen gezondheidsrisico |
Industrie | ≤ 7,0 µg/kg ds | ≤ 3,0 µg/kg ds per stof | Stand-still en geen gezondheidsrisico |
Matig/sterk verontreinigd | Altijd aanvullend onderzoek | Altijd aanvullend onderzoek | Partijkeuring verplicht |
* Voor de bodemfunctieklasse landbouw/natuur geldt de bepalingsgrens van 0,1 µg/kg ds als voorlopige toepassingswaarde, tenzij ter plaatse een hogere achtergrondwaarde wordt gemeten. Als de locatie een hogere meetwaarde heeft, geldt de gemeten achtergrondwaarde als norm — mits die niet hoger is dan de wonen-norm.
Gebiedsspecifiek beleid: wanneer gelden andere normen?
Gemeenten en waterbeheerders kunnen op grond van het Besluit bodemkwaliteit gebiedsspecifieke normen vaststellen die afwijken van de generieke waarden, zowel aanscherpend (strenger) als verruimend (soepeler). Dit is de reden waarom PFAS-normen en toepassingsmogelijkheden sterk kunnen verschillen per regio en zelfs per gemeente. Raadpleeg altijd de Viewer PFAS-beleid overheden (beleidskaart PFAS via IPLO) en de nota bodembeheer of beleidsregels van de betreffende gemeente.
3) Wanneer moet u PFAS-analyses uitvoeren?
Niet elke grondverzetmelding vereist PFAS-analyses. De vraag of aanvullend onderzoek naar PFAS nodig is, hangt af van een combinatie van locatiefactoren, het gekozen bewijsmiddel en de bestemming van de grond. De onderstaande beslisboom geeft een overzicht.
Situatie | PFAS-analyse nodig? | Wat te doen |
Locatie ongeroerd dieper dan 1 m-mv, geen puntbron | Nee — uitzondering | Onverdacht, PFAS-analyse niet noodzakelijk |
Bodemkwaliteitskaart beschikbaar MÉT PFAS-data én zone niet uitgesloten | Nee — BKK volstaat | MVB type 5 op basis van PFAS-BKK |
Partijkeuring beschikbaar MET PFAS-analyses | Nee | Bestaande partijkeuring gebruiken, PFAS vermelden op MVB |
Locatie verdacht voor PFAS-puntbron (brandweerkazerne, industrie, PFAS-productie) | Ja — aanvullend verplicht | Partijkeuring AP04 inclusief uitgebreid PFAS-pakket |
Bodemkwaliteitskaart zonder PFAS-data of zone uitgesloten | Ja — aanvullend verplicht | Partijkeuring met PFAS-analyses |
PFAS-gehalten boven toepassingsnorm voor doelgebied | Ja — aanvullend/alternatief | Toepassing elders onderzoeken of depot |
Gevoelige toepassing: landbouw/natuur EN PFAS > lokale achtergrondwaarde | Ja — aanvullend verplicht | Partijkeuring met volledig PFAS-pakket |
Baggerspecie verspreiden op aangrenzend perceel | Aanbevolen (advies, geen verplichting) | Zie handelingskader voetnoot 8 |
Vuistregel voor de praktijk: In heel Nederland zijn de bovengrond (0–1 m-mv), geroerde bodems in de ondergrond en soms ook bodemlagen rond het grondwaterniveau verdacht op het diffuse voorkomen van PFAS. U kunt PFAS-analyses achterwege laten alleen als u op basis van vooronderzoek gemotiveerd kunt aantonen dat de locatie onverdacht is — bijvoorbeeld omdat het gaat om een diepe, ongeroerde bodemlaag (dieper dan 1 m-mv) of omdat een verkennend onderzoek heeft aangetoond dat alle PFAS-verbindingen onder de rapportagegrens van 0,1 µg/kg ds liggen. |
Wanneer is PFAS-onderzoek NIET noodzakelijk?
Grond of baggerspecie afkomstig uit ongeroerde, dieper dan 1 m-mv gelegen bodemlagen, waarbij op basis van vooronderzoek gemotiveerd kan worden dat er geen sprake is van PFAS-belasting
Locaties waar een verkennend bodemonderzoek heeft aangetoond dat alle PFAS-verbindingen onder de rapportagegrens liggen (< 0,1 µg/kg ds)
Locaties waarvan de bodemkwaliteitskaart al PFAS-data bevat en de zone niet is uitgesloten — dan kan de BKK als MVB-grondslag worden gebruikt zonder aanvullend partijkeuringsonderzoek op PFAS
4) Hoe werkt PFAS door in de milieuverklaring bodemkwaliteit?
Een aparte 'PFAS-verklaring' bestaat niet. PFAS-gegevens worden opgenomen in de bestaande milieuverklaring bodemkwaliteit. De manier waarop dit werkt, verschilt per type MVB.
MVB op grond van partijkeuring (type 1)
Als de grond via een partijkeuring (AP04) wordt onderzocht, worden de PFAS-analyses uitgevoerd als onderdeel van of naast het standaardonderzoekspakket. De MVB vermeldt de gemeten PFAS-gehalten als onderdeel van de 'aangetroffen concentraties van verontreinigende stoffen die niet bepalend zijn voor de kwaliteitsklasse maar wel relevant zijn'. Let op: de PFAS-gehalten beïnvloeden de kwaliteitsklasse zelf niet — maar ze zijn bepalend voor de toepassingsmogelijkheden via het Handelingskader. De afnemer beoordeelt op basis van de MVB of toepassing op het doelgebied is toegestaan.
MVB op grond van bodemkwaliteitskaart (type 5) zónder PFAS-data
Als de bodemkwaliteitskaart geen PFAS-data bevat, kunt u de BKK niet gebruiken als MVB-grondslag voor de PFAS-component. In dat geval zijn er twee opties: u laat aanvullend PFAS-onderzoek uitvoeren (partijkeuring of gericht verkennend onderzoek) en verwerkt de resultaten in een type 1-MVB, óf u wacht totdat de gemeente de BKK heeft aangevuld met PFAS-data.
MVB op grond van bodemkwaliteitskaart (type 5) MÉT PFAS-data
Als de gemeente een bodemkwaliteitskaart heeft vastgesteld die ook PFAS-gehalten bevat per zone en bodemlaag, kan deze worden gebruikt als grondslag voor de MVB — ook voor de PFAS-component. De MVB vermeldt dan de PFAS-kwaliteit per zone conform de BKK, en de toepassingseis wordt bepaald op basis van het Handelingskader in combinatie met de bodemfunctieklasse van de doellocatie. Controleer altijd of uw ontgravingszone is uitgesloten van de PFAS-BKK (zie sectie 5).
Erkende kwaliteitsverklaring (type 2) en fabrikant-eigenverklaring (type 3)
Bij de erkende kwaliteitsverklaring en fabrikant-eigenverklaring hoeft in beginsel niet op partijniveau PFAS-onderzoek plaats te vinden — mits de grond afkomstig is uit een bodemlaag die onverdacht is op het voorkomen van PFAS. Is de grond wel afkomstig uit verdachte bodemlagen, dan is PFAS-onderzoek vereist en worden de resultaten opgenomen in de verklaring.
5) Regionaal PFAS-beleid: de kaart van Nederland
Het PFAS-beleid verschilt aanzienlijk per regio. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de meest relevante regio's voor projectmanagers en aannemers die grondverzet uitvoeren.
Regio | Situatie | Consequentie voor MVB |
Zuid-Holland (PFOA/C8) | PFOA-verontreiniging vanuit DuPont/Chemours Dordrecht; PFAS-toepassingskaarten zone A en B | Zone A: PFOA max. 4,4 µg/kg ds; zone B: 0,1 µg/kg ds (gevoelig) |
Noord-Brabant (56 gemeenten) | Verhoogde lokale achtergrondwaarden boven rijksnorm; gebiedsspecifiek beleid | Tijdelijke lokale achtergrondwaarden per gemeente gelden als toepassingseis |
Gelderse Vallei | Historische PFAS-belasting; regionale BKK met PFAS-data | Lokale toepassingszones A en B met aangescherpte normen |
Regio Noordzeekanaal | Geactualiseerde PFAS-BKK 2025; PFOS-zones deels uitgesloten | Deelgebieden PFOS > 1,4 µg/kg ds: BKK niet bruikbaar als MVB voor landbouw/natuur-locaties |
Noord-Holland / Haarlemmermeer | Historische PFAS-bronnen (vliegveld, industrie); ontgravingskaart PFOS | Oranje zones: grond niet toepasbaar op landbouw/natuur via BKK; partijkeuring vereist |
Rest van Nederland | Diffuus PFAS in de bovengrond (0–1 m-mv) vrijwel overal | Standaard generieke normen uit Handelingskader van toepassing |
Raadpleeg altijd de meest actuele PFAS-toepassingskaart via de Viewer PFAS-beleid overheden op IPLO (beleidskaart.bodemloket.nl) of via de omgevingsdienst van uw regio.
6) Stap voor stap: PFAS-component verwerken in uw MVB
Stap 1 : Doe een vooronderzoek (NEN 5725 of NEN 5717)
Bepaal of uw locatie verdacht is voor PFAS-puntbronnen of historische PFAS-belasting. Puntbronnen zijn: brandweerkazernes, brandweeroefenterreinen, vliegvelden, PFAS-producerende industrie, galvanische industrie, textielindustrie en aanverwante. Is de locatie verdacht? Dan is altijd aanvullend PFAS-onderzoek verplicht.
Stap 2 : Check de PFAS-bodemkwaliteitskaart van de gemeente
Controleer of de gemeente een PFAS-BKK heeft vastgesteld. Raadpleeg het IPLO, de omgevingsdienst of de gemeentelijke website. Controleer of uw ontgravingszone op de PFAS-BKK is opgenomen en niet is uitgesloten. Is er een geldige PFAS-BKK en is uw zone niet uitgesloten? Dan kunt u de BKK als MVB-grondslag voor PFAS gebruiken.
Stap 3 : Bepaal de doellocatie en de toepassingseis voor PFAS
Welke bodemfunctieklasse heeft de toepassingslocatie? Raadpleeg het omgevingsplan of de bodemfunctieklassenkaart. Bepaal de toepassingsnorm voor PFAS conform het Handelingskader. Let op lokaal beleid: heeft de gemeente aanvullende PFAS-toepassingszones of gebiedsspecifieke normen vastgesteld?
Stap 4 : Laat PFAS-analyses uitvoeren (indien van toepassing)
Als aanvullend PFAS-onderzoek nodig is: laat dit uitvoeren door een erkende instantie als onderdeel van of naast de standaard AP04-partijkeuring. Het standaard PFAS-analysepakket omvat minimaal PFOS, PFOA en GenX, maar in puntbrongebieden kan een uitgebreider pakket noodzakelijk zijn. Gebruik het standaard onderzoekspakket conform bijlage J van de Rbk 2022 als startpunt.
Stap 5 : Verwerk PFAS in de MVB
Vermeld de PFAS-gehalten op de MVB. PFAS beïnvloedt de kwaliteitsklasse niet maar is bepalend voor de toepassingsmogelijkheden. Noteer per stof (PFOS, PFOA, GenX, overige PFAS) het gemeten gehalte in µg/kg droge stof. Geef aan of de gehalten voldoen aan de toepassingsnorm voor de beoogde doellocatie conform het Handelingskader.
Stap 6 : Controleer of de toepassingseis wordt gehaald
Vergelijk de PFAS-gehalten in de toe te passen grond met de toepassingsnorm voor de doellocatie (bodemfunctieklasse × lokaal beleid). Als de gehalten boven de norm liggen: toepassing op die locatie is niet toegestaan. Zoek een alternatieve toepassingslocatie met een passende bodemfunctieklasse, of onderzoek of een depot of verwerker een optie is.
7) Drie veelgemaakte fouten bij PFAS en de MVB
Fout 1 : PFAS-gehalte niet vermeld op de MVB in een PFAS-gevoelig gebied
Het niet vermelden van PFAS-gehalten op de MVB is in PFAS-gevoelige gebieden een ernstige omissie. De toepassingseis voor PFAS moet aantoonbaar worden gehaald en zonder PFAS-gehalten op de MVB is er geen bewijs dat dit het geval is. Omgevingsdiensten in regio's als Zuid-Holland, Noord-Brabant en de Gelderse Vallei controleren hier actief op.
Fout 2 : BKK gebruikt als MVB terwijl PFAS-zone is uitgesloten
Een bodemkwaliteitskaart die voor de reguliere stoffen geldig is, kan voor de PFAS-component niet bruikbaar zijn als de zone op de PFAS-ontgravingskaart is uitgesloten. Het weglaten van de PFAS-toets en het volledig vertrouwen op de standaard BKK is dan een overtreding van de zorgplicht.
Fout 3 : Geen onderscheid gemaakt tussen diffuus PFAS en puntbron
Diffuus aanwezig PFAS (overal in de bovengrond aanwezig door atmosferische depositie) en PFAS als gevolg van een puntbron zijn wezenlijk verschillende situaties met andere gevolgen voor de MVB en de toepassingsmogelijkheden. Bij een puntbron zijn de gehalten veel hoger en is een uitgebreid PFAS-analysepakket noodzakelijk, het standaard handelingskaderpakket (PFOS, PFOA, GenX) volstaat dan niet.
Dit artikel is opgesteld door Getzed op basis van de meest recente regelgeving en het Handelingskader PFAS zoals gepubliceerd in december 2023, met updates tot mei 2025. PFAS-regelgeving is volop in beweging. Raadpleeg altijd de actuele informatie op iplo.nl, kennispaginapfas.nl en de Viewer PFAS-beleid overheden. Dit artikel bevat geen juridisch advies.
Opmerkingen